كردند . . . بعدها عمر ، عتبه را از موصل عزل كرد و هرثمة بن عرفجه را بر آن شهر ولايت داد . در موصل دژ و معابدى از آن ترسايان وجود داشت و يهوديان نيز محله‌اى داشتند . هرثمه موصل را خطكشى و حدودبندى كرد و اعراب را در آنجا منزل داد . . . آنگاه مسجد جامع شهر را بنا كرد . . . سپس ابن تليد رئيس شرطهء محمد بن مروان حكم والى موصل ، شهر را سنگ‌فرش كرد . سپس سعيد بن عبد الملك بن مروان . . . باروى شهر موصل را ساخت و اين بارو همان است كه هارون الرشيد هنگام عبور از موصل آن را ويران كرد . « 1 » در زمان امويان بر اهميت موصل افزوده شد . در اين زمان پلى از زورقها بر روى دجله تعبيه شد . اين پل شهر را كه در ساحل غربى رود دجله بود ، به خرابه‌هاى نينوا كه در جانب شرقى آن رود قرار داشت ، متصل مىكرد . موصل در زمان مروان دوم ، آخرين خليفهء اموى ، كرسى ايالت جزيره گرديد و به امر اين خليفه در آن شهر مسجدى ساختند كه بعدها به جامع كهنه معروف شد . « 2 » ماليات اين شهر و نواحى آن در اواخر قرن سوم حدود چهار ميليون درهم بوده است . « 3 » اصطخرى در وصف موصل مىنويسد : شهرى است بزرگ كه همهء بناهاى آن از سنگ و گچ است . « 4 » ابن حوقل كه معاصر با اصطخرى است مىنويسد : موصل نواحى وسيع و روستاهاى بزرگ و كوره‌هاى بسيار دارد ، شهرى پرجمعيت . . . است ، از جملهء روستاهاى آن نينواست كه در گذشته شهرى در آن بود و در سمت شرقى دجله قرار داشت ، آثار باقيماندهء بارو و بناهاى آن روشنگر اين حقيقت است . شهر نينوا همان شهرى است كه خداوند بزرگ يونس بن متّى ( ع ) را به سوى آنان فرستاد . در موصل بازارهاى عالى است ، از جمله بازارى به نام سوق الاحد ( يكشنبه بازار ) . مؤلف علاوه‌بر اين ، تمام نواحى و ولايتها و روستاهاى بيشمار اطراف موصل را برشمرده و اضافه مىكند كه بيشتر مردم موصل و نواحى آن كردند . « 5 » به نوشته مقدسى موصل شهرى خوش‌آب‌وهواست با ساختمانهاى زيبا . . . ، سنتهاى كهن ، بازار و

--> ( 1 ) . فتوح البلدان ؛ ص 465 و 466 . ( 2 ) . معجم البلدان ؛ ج 5 ، ص 223 و سرزمينهاى خلافت شرقى ؛ ص 94 و 95 . ( 3 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 71 . ( 4 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 76 . ( 5 ) . صورة الارض ؛ جزء اوّل ، ص 196 .